नेहमीच्या फसवणुकी

यांपैकी प्रत्येक आज भारतात चालू आहे. सगळ्यांची पद्धत एकच आहे: ते घाई करायला लावतात, सरकारी किंवा बँकेचे वाटतात, आणि कुणालाही सांगू नका असं सांगतात.

'डिजिटल अरेस्ट'फोनवरचा घाबरलेला आवाज आधी पैसे भरायला लावणारी पार्ट-टाइम नोकरी शेअर मार्केट ग्रुप आणि खोटी ट्रेडिंग अॅप्स तो मित्र ज्याला तुम्ही कधीच भेटला नाही लगेच कर्ज देणारी अॅप्स खोटा कस्टमर केअर नंबर 'तुमचं KYC संपलं' आणि 'आज रात्री वीज कापली जाईल'तो QR कोड जो देत नाही, घेतो 'हे अॅप घाला म्हणजे मी मदत करू शकेन'लॉटरी, बक्षीस किंवा KBC चा फोन जी डिलिव्हरी पूर्ण होऊ शकली नाही

'डिजिटल अरेस्ट'

हे कसं दिसतं

गणवेश घातलेल्या लोकांचा व्हिडिओ कॉल, जे पाहायला एखाद्या पोलीस ठाण्यासारख्या जागी बसलेले असतात. ते तुमच्या नावाचं वॉरंट दाखवतात आणि सांगतात की तुमचा आधार, तुमचं सिम किंवा तुमचं बँक खातं ड्रग्ज किंवा मनी लॉन्ड्रिंगच्या प्रकरणात आहे. मग सांगतात की कॅमेऱ्यासमोरच राहा आणि कुणालाही सांगू नका - कधीकधी कित्येक दिवस - आणि तुमचं नाव 'स्वच्छ' करण्यासाठी पैसे पाठवा.

कसं ओळखायचं

भारतीय कायद्यात 'डिजिटल अरेस्ट' असं काहीही नाहीच. कोणताही पोलीस अधिकारी, CBI, ED किंवा कस्टम अधिकारी व्हिडिओ कॉलवर अटक करत नाही, आणि त्यांच्यापैकी कुणीही प्रकरण मिटवण्यासाठी पैसे मागत नाही. स्क्रीनवर दिसणारा गणवेश, कार्यालय आणि वॉरंट - हे सगळं संगणकावर तयार करता येतं.

काय करायचं

कॉल कट करा. मग लगेच दुसऱ्या एका माणसाला सांगा - एकटं आणि गप्प राहणं हीच त्यांची पूर्ण चाल आहे. फोन ठेवून दिल्याने काहीही वाईट होत नाही.

फोनवरचा घाबरलेला आवाज

हे कसं दिसतं

तुमच्या मुलाच्या, मुलीच्या, आई-वडिलांच्या किंवा मित्राच्या आवाजात फोन. अपघात झाला, अटक झाली, रुग्णालयात दाखल आहेत. ते रडतायत किंवा ओरडतायत. पैसे आत्ता हवेत, आणि घरात दुसऱ्या कुणाला सांगू नका.

कसं ओळखायचं

सोशल मीडियावरच्या एखाद्या व्हिडिओमधून काही सेकंदांचा आवाज त्याची नक्कल करायला पुरतो. रडण्यामुळे नक्कल ओळखणं आणखी कठीण होतं - म्हणूनच ते तसं करतात. खरा इशारा म्हणजे 'कुणाला सांगू नका' - खऱ्या संकटाला स्वतःच्याच घरच्यांपासून लपवण्याची गरज कधीच नसते.

काय करायचं

फोन कट करून त्याच माणसाच्या स्वतःच्या नंबरवर परत फोन करा. घरचा कोड वर्ड विचारा. दुसऱ्या कुणाला फोन करा ज्याला माहीत असेल. खरं संकट दोन मिनिटांची तपासणी सहज सहन करतं.

आधी पैसे भरायला लावणारी पार्ट-टाइम नोकरी

हे कसं दिसतं

WhatsApp किंवा Telegram वर सोप्या कामाचा मेसेज - हॉटेलला रेटिंग द्या, व्हिडिओ लाइक करा, पेज फॉलो करा. छोटी रक्कम लगेच येते, आणि खरोखर येते. मग तुम्हाला 'VIP' संचात नेलं जातं जिथे प्रत्येक कामात आधी पैसे भरावे लागतात आणि नफा जास्त दिसतो.

कसं ओळखायचं

सुरुवातीचे पैसे खरे असतात. त्यातूनच विश्वास विकत घेतला जातो. मग शेवटच्या पायरीवर एखादं काम 'अयशस्वी' होतं - 'चुकीची ऑर्डर', 'सिस्टम एरर' - आणि फक्त आणखी पैसे भरल्यावरच तुमचं बॅलन्स मिळेल. मग पुन्हा एकदा. हे कधीच संपत नाही, कारण बॅलन्स कधी होतंच नाही.

काय करायचं

ज्या क्षणी पैसे भरण्याची गोष्ट येईल, तिथेच थांबा. जगातली कोणतीही खरी नोकरी काम करण्यासाठी पैसे मागत नाही - ना ठेव, ना नोंदणी शुल्क, ना स्वतःचीच कमाई काढण्यासाठी टॉप-अप.

शेअर मार्केट ग्रुप आणि खोटी ट्रेडिंग अॅप्स

हे कसं दिसतं

तुम्हाला एखाद्या WhatsApp किंवा Telegram ग्रुपमध्ये टाकलं जातं जो खूश सदस्यांनी भरलेला असतो आणि कुणी 'सर' किंवा 'प्रोफेसर' टिप्स देत असतो. एक अॅप घालायचं असतं जे खऱ्या ब्रोकरसारखं दिसतं. पक्कं IPO वाटप, अशक्य नफा, आणि इतरांच्या फायद्याचे स्क्रीनशॉट.

कसं ओळखायचं

बाकीचे सदस्य खरे नाहीत. अॅप ब्रोकर नाही. स्क्रीनवर तुमचं बॅलन्स वाढतं आणि सुरुवातीला छोटी रक्कम काढताही येते - ते अडकवण्याचं आमिष आहे, पुरावा नाही. मग पैसे काढण्यासाठी कर, मग शुल्क, मग एखादी compliance ठेव मागितली जाते.

काय करायचं

ग्रुप सोडून द्या. कुणाला एक रुपया देण्याआधी त्या ब्रोकरला SEBI च्या वेबसाइटवर पाहा. जो खरोखर अशा प्रकारे पैसे कमावतो, त्याला ग्रुपमधल्या अनोळखी लोकांची गरज नसते.

तो मित्र ज्याला तुम्ही कधीच भेटला नाही

हे कसं दिसतं

चुकीचा नंबर, एखादं डेटिंग अॅप, किंवा Instagram वर एखादा मनमिळाऊ अनोळखी. आठवडे खऱ्या, जिव्हाळ्याच्या गप्पा आणि पैशांचा उल्लेखही नाही. ते स्वतःच्या कामाबद्दल, कुटुंबाबद्दल, दिवसाबद्दल बोलतात. बऱ्याच नंतर त्या गुंतवणुकीचा उल्लेख येतो जी त्यांच्यासाठी इतकी चांगली चालली आहे.

कसं ओळखायचं

हा संयम हीच त्यांची रणनीती आहे. पैशांची गोष्ट येईपर्यंत तो माणूस मित्र वाटायला लागतो - आणि ते तुम्हाला त्याच खोट्या प्लॅटफॉर्मवर नेतात जिथे ग्रुपवाले नेतात. तीन आठवड्यांपासून ऑनलाइन ओळखणारं कुणी तुम्हाला श्रीमंत करणार नाही.

काय करायचं

ज्याला फक्त ऑनलाइन भेटलात, त्याच्यामार्फत कधीच पैसे पाठवू नका आणि गुंतवणूक करू नका - गप्पा कितीही लांब चालल्या असल्या तरी. न सांगता व्हिडिओ कॉल करा - त्यांच्याकडे नेहमी काहीतरी कारण असेल.

लगेच कर्ज देणारी अॅप्स

हे कसं दिसतं

कागदपत्रांशिवाय पाच मिनिटांत कर्जाची जाहिरात. पैसे देण्याआधी अॅप तुमचे संपर्क, फोटो आणि स्टोरेजपर्यंत पोहोच मागतं.

कसं ओळखायचं

तीच परवानगी मागणं हाच त्यांचा पूर्ण धंदा आहे. व्याज प्रचंड असतं आणि परतफेडीची तारीख सांगितलेल्या तारखेच्या आधीच येते. एका दिवसाच्या उशिरावरही ते तुमच्या फोनबुकमधल्या सगळ्यांना मेसेज करतात आणि तुमचे बिघडवलेले फोटो पाठवण्याची धमकी देतात.

काय करायचं

कोणत्याही कर्ज अॅपला तुमचे संपर्क किंवा फोटो कधीच देऊ नका. कर्ज फक्त बँक किंवा RBI कडे नोंदणी असलेल्या कंपनीकडूनच घ्या. धमक्या सुरू झाल्या असतील, तर आणखी पैसे देऊ नका - cybercrime.gov.in वर तक्रार करा आणि मेसेज पोहोचण्याआधी तुमच्या घरच्यांना स्वतः सांगून टाका.

खोटा कस्टमर केअर नंबर

हे कसं दिसतं

काहीतरी बिघडतं - परतावा आला नाही, बुकिंगमध्ये अडचण, गॅस सिलिंडरची तक्रार. तुम्ही Google वर हेल्पलाइन नंबर शोधता आणि सगळ्यात वरच्यावर फोन करता.

कसं ओळखायचं

फसवणूक करणारे पैसे देऊन खोटे नंबर सर्चमध्ये वर लावतात, आणि त्यांची कॉल सेंटर अगदी खरी वाटतात. थोड्याच वेळात 'एजंट' सांगतो की परतावा 'प्रोसेस' करण्यासाठी स्क्रीन शेअरचं अॅप घाला किंवा एखादा कोड सांगा.

काय करायचं

कस्टमर केअरचा नंबर सर्च इंजिनमधून कधीच घेऊ नका. कंपनीच्या स्वतःच्या अॅपमधून, तुमच्या बिलावरून, किंवा कार्डाच्या मागून घ्या. आणि कोणत्याही खऱ्या माणसाला तुमची स्क्रीन पाहायची गरज कधीच पडत नाही.

'तुमचं KYC संपलं' आणि 'आज रात्री वीज कापली जाईल'

हे कसं दिसतं

एसएमएस किंवा WhatsApp वर मेसेज की तुमचं KYC संपलं आहे, खातं बंद होईल, किंवा आज रात्री 9 वाजता वीज कापली जाईल जर तुम्ही लगेच अपडेट केलं नाही. सोबत एक लिंक असते, किंवा फोन करण्यासाठी एखादा नंबर.

कसं ओळखायचं

घाई हाच हल्ला आहे. खऱ्या सूचना एखाद्या खासगी नंबरवरून WhatsApp वर येत नाहीत, आणि त्या तीन तासांचा वेळ देत नाहीत. पाठवणारा कोण आहे ते पाहा - दहा आकडी सामान्य मोबाइल नंबर कधीच तुमची बँक किंवा वीज कंपनी नसतो.

काय करायचं

ना क्लिक करा, ना त्या नंबरवर फोन करा. तुमच्या बँकेचं स्वतःचं अॅप उघडा, किंवा वीजबिलावर लिहिलेल्या नंबरवर फोन करा. गोष्ट खरी असेल तर तिथेही दिसेल.

तो QR कोड जो देत नाही, घेतो

हे कसं दिसतं

OLX किंवा Facebook Marketplace वर तुमची वस्तू विकत घेणारा, किंवा 'परतावा' देणारा, तुम्हाला स्कॅन करण्यासाठी QR कोड पाठवतो किंवा अप्रूव्ह करण्याची request पाठवतो. पेमेंट अयशस्वी झालं, पुन्हा प्रयत्न करा असंही म्हणू शकतो.

कसं ओळखायचं

QR कोड स्कॅन करून पिन टाकल्याने पैसे नेहमी बाहेरच जातात. पैसे घेण्यासाठी स्कॅन असं काही असतंच नाही. 'collect request' चंही तसंच - अप्रूव्ह केल्याने तुम्ही त्यांना पैसे देऊन टाकता.

काय करायचं

पैसे घेण्यासाठी तुम्ही फक्त तुमचा UPI ID किंवा फोन नंबर देता. कुणी पैसे देण्यासाठी स्कॅन करायला, अप्रूव्ह करायला किंवा पिन टाकायला सांगत असेल, तर तिथेच थांबा.

लॉटरी, बक्षीस किंवा KBC चा फोन

हे कसं दिसतं

तुम्ही लकी ड्रॉमध्ये 25 लाख जिंकले आहेत, किंवा KBC ची लॉटरी लागली आहे. पैसे सोडवण्यासाठी आधी थोडं प्रोसेसिंग शुल्क, GST किंवा कुरिअर चार्ज द्यावा लागेल.

कसं ओळखायचं

ज्या स्पर्धेत तुम्ही कधी भागच घेतला नाही, ती तुम्ही जिंकू शकत नाही. ज्या बक्षिसासाठी आधी पैसे द्यावे लागतात, ते बक्षीसच नाही.

काय करायचं

ब्लॉक करा आणि तक्रार करा. त्यांच्याकडे तुमचं नाव आणि पत्ता असेल, तर त्याचा एवढाच अर्थ की तुमची माहिती कुठेतरी लीक झालेल्या यादीत होती - हे फार सामान्य आहे आणि विश्वास ठेवण्याचं कारण नाही.

जी डिलिव्हरी पूर्ण होऊ शकली नाही

हे कसं दिसतं

एसएमएस किंवा WhatsApp वर मेसेज की तुमचं पार्सल पोहोचवता आलं नाही, सोबत पुन्हा वेळ ठरवण्याची किंवा थोडं शुल्क भरण्याची लिंक. कधीकधी 'कुरिअरवाल्याचा' फोन येतो जो डिलिव्हरी पक्की करण्यासाठी ओटीपी मागतो.

कसं ओळखायचं

कोणत्याही कुरिअरला वस्तू देण्यासाठी तुमच्या ओटीपीची गरज नसते. लिंक एखाद्या खऱ्या वेबसाइटच्या नकलेवर नेते, जी तुमच्या कार्डाची माहिती घेण्यासाठी बनवलेली असते.

काय करायचं

तुमची ऑर्डर शॉपिंग अॅपमध्ये जाऊन पाहा. तुम्ही काही मागवलंच नसेल, तर मेसेजकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करा.

वर जा