તમારા ફોન, લેપટોપ અને પૈસા માટે સરળ સુરક્ષા ચેકલિસ્ટ
આ સામાન્ય લોકો માટે છે, કમ્પ્યુટરના જાણકારો માટે નહીં. દરેક વાતમાં લખ્યું છે કે ક્યાં ટેપ કરવાનું છે અને શા માટે જરૂરી છે. કરતા જાઓ અને ટિક કરતા જાઓ - તમારું ટિક ક્યાંય મોકલાતું નથી, એ તમારા પોતાના ફોન કે કમ્પ્યુટરમાં જ રહે છે.
છ વાતો જે મોટા ભાગની છેતરપિંડી અટકાવે છે
ઓટીપી કોઈને પણ ન કહો
બેંકને નહીં, ડિલિવરીવાળાને નહીં, અને એ મિત્રને પણ નહીં જે કહે કે ભૂલથી તમને મોકલાઈ ગયો. કોઈ સાચી કંપની ક્યારેય ઓટીપી માગતી નથી. અને એ છેલ્લી વાત - 'ભૂલથી આવી ગયો' - લગભગ હંમેશા છેતરપિંડી જ હોય છે.
ફોન પર કોઈ ડરાવે કે ઉતાવળ કરાવે, તો ફોન કાપી નાખો
પછી તમારી પાસે પહેલેથી હોય એ નંબર પર ફોન કરો - તમારી ફોનબુકમાંથી, પાસબુકમાંથી, કે કાર્ડની પાછળથી. ફોન કરનારે આપેલા નંબર પર ક્યારેય નહીં. વાત સાચી હશે તો દસ મિનિટ પછી પણ ત્યાં જ હશે.
એપ ફક્ત Play Store કે App Store માંથી જ નાખો
WhatsApp, એસએમએસ કે ઈમેલની લિંક પરથી ક્યારેય નહીં. .apk વાળી ફાઈલ જે તમને મોકલાય, એ લગભગ હંમેશા હુમલો હોય છે - મોકલનાર ઓળખીતો હોય તો પણ.
તમારી સ્ક્રીન કોઈને બતાવો નહીં, અને ચલાવવા દો નહીં
AnyDesk, TeamViewer, QuickSupport જેવી એપ. કોઈ બેંક, કોઈ Amazon, કોઈ વીજ કંપની અને કોઈ સરકારી કચેરી તમારી પાસે આવી એપ ક્યારેય નખાવતી નથી. કોઈ કહે તો એ દર વખતે છેતરપિંડી જ છે.
UPI પિન ફક્ત પૈસા મોકલવા માટે છે, લેવા માટે ક્યારેય નહીં
તમને પૈસા આપવા માટે કોઈને તમારો પિન, QR સ્કેન કે 'અપ્રૂવ'ની જરૂર પડતી નથી. કોઈ કહે કે પૈસા લેવા માટે આ કરવું પડશે, તો એ તમારી પાસેથી પૈસા લઈ રહ્યો છે, આપી નથી રહ્યો.
ફોન અને લેપટોપ અપડેટ રાખો
મોટા ભાગના હુમલા એ જ ખામીથી થાય છે જે મહિનાઓ પહેલાં સુધારાઈ ગઈ હોય. ફોન અપડેટ માગે ત્યારે હા કરો - એ જ સાંજે, આવતા મહિને નહીં.
ચેકલિસ્ટ
તમારા ફોન, લેપટોપ, વાઈ-ફાઈ અને બેંક માટે 107 વાતો. તમારા ડિવાઇસ પસંદ કરો અને ટિક કરતા જાઓ.
ચેકલિસ્ટ શરૂ કરો →સામાન્ય છેતરપિંડી
અત્યારે ચાલતી 12 છેતરપિંડી - દરેક કેવી દેખાય છે, અને નુકસાન થાય એ પહેલાં એને કેવી રીતે ઓળખવી.
છેતરપિંડી વિશે વાંચો →જો કંઈ ખોટું થઈ જાય
પૈસા જતા રહ્યા, ફોન ચોરાઈ ગયો, કંઈક ખોટું ક્લિક થઈ ગયું, એકાઉન્ટ બીજા કોઈના હાથમાં ગયું, કે કોઈ ધમકાવે છે. પગલું દર પગલું, અત્યારથી.
અત્યારે મદદ લો →આ માર્ગદર્શિકા શું છે
ઓનલાઈન સુરક્ષિત રહો એ ભારતના પરિવારો માટે મફત ડિજિટલ સુરક્ષા માર્ગદર્શિકા છે, જે કમ્પ્યુટરના જાણકાર ન હોય એવા લોકો માટે સાદી ભાષામાં લખાયેલી છે. એમાં Android ફોન, iPhone, Windows કે Mac લેપટોપ અને ઘરના વાઈ-ફાઈ રાઉટર પર જોવાની દરેક સેટિંગ બતાવી છે, અને અત્યારે ચાલતી છેતરપિંડી સમજાવી છે: UPI અને ઓટીપીની ઠગાઈ, કહેવાતી ડિજિટલ અરેસ્ટ, AI થી અવાજની નકલ, નકલી ટ્રેડિંગ એપ, ટાસ્કવાળી નોકરીની ઠગાઈ અને લોન એપનું બ્લેકમેલ. દરેક વાતમાં લખ્યું છે કે ક્યાં ટેપ કરવાનું અને શા માટે જરૂરી છે. WhatsApp સુરક્ષા ચેકલિસ્ટ છે, આધાર લોક કરવાનો ભાગ છે, અને કંઈ ખોટું થાય એ દિવસ માટે પગલું દર પગલું પાનું છે - 1930 સાયબર છેતરપિંડી હેલ્પલાઈન અને cybercrime.gov.in સાથે. આ માર્ગદર્શિકા અંગ્રેજી, હિન્દી, ગુજરાતી અને મરાઠીમાં છે, કોઈ પણ ફોનમાં ચાલે છે, તમારા વિશે કશું રાખતી નથી, અને માતા-પિતા, બાળકો અને મિત્રો સાથે વહેંચવા માટે બની છે.
લોકો વારંવાર શું પૂછે છે
મારો ફોન હેક થયો છે એ કેવી રીતે ખબર પડે?
સામાન્ય નિશાનીઓ છે: બેટરી ઝડપથી ખલાસ થવી, સમજ ન પડે એવો ડેટા વપરાશ, તમે ન નાખેલી એપ, અને તમે ન કરેલાં કામોના ઓટીપી કે બેંક મેસેજ આવવા. Android પર Settings ▸ Accessibility ▸ Downloaded apps અને Settings ▸ Apps ▸ Special app access ▸ Device admin apps ખોલો - ત્યાં કંઈ પણ અજાણ્યું હોય તો એ ગંભીર ચેતવણી છે. શંકા હોય તો વાઈ-ફાઈ અને મોબાઈલ ડેટા બંધ કરો, બીજા ડિવાઇસથી ઈમેલ અને બેંકના પાસવર્ડ બદલો, અને મદદના પાનાનાં પગલાં અનુસરો.
મેં ભૂલથી ઓટીપી કહી દીધો. અત્યારે શું કરું?
માની લો કે પૈસા જવાના જ છે. કાર્ડ પર છાપેલા નંબરથી બેંકને ફોન કરીને ખાતું કે કાર્ડ બ્લોક કરાવો, પછી 1930 પર ફોન કરો. જે એકાઉન્ટનો ઓટીપી હતો એનો અને તમારા ઈમેલનો પાસવર્ડ બદલો. કંઈ થાય છે કે નહીં એ જોવા ન રોકાઓ - પહેલો કલાક જ એ સમય છે જ્યારે ટ્રાન્સફર રોકી શકાય છે.
પૈસા લેવા માટે QR કોડ સ્કેન કરવો કે UPI પિન નાખવો પડે?
ના, ક્યારેય નહીં. QR કોડ સ્કેન કરીને પિન નાખવાથી પૈસા હંમેશા બહાર જાય છે. પૈસા લેવા માટે તમે ફક્ત તમારું UPI ID કે ફોન નંબર આપો છો. કોઈ કહે કે પૈસા મેળવવા સ્કેન કરવું, request અપ્રૂવ કરવી કે પિન નાખવો પડશે, તો એ તમારી પાસેથી પૈસા લે છે.
ફોન પર છેતરપિંડીના કોલ કેવી રીતે રોકું?
WhatsApp માં Settings ▸ Privacy ▸ Calls ▸ Silence unknown callers ચાલુ કરો. ફોનમાં ડાયલરનું સ્પામ પ્રોટેક્શન ચાલુ કરો અને તમારા ઓપરેટર પાસે DND નોંધાવો. છેતરપિંડીના નંબર sancharsaathi.gov.in ના Chakshu વિભાગથી રિપોર્ટ કરો જેથી એ બધા માટે બ્લોક થાય. અને અજાણ્યા આંતરરાષ્ટ્રીય મિસ્ડ કોલ પર ક્યારેય પાછો ફોન ન કરો.
1930 શું છે અને ક્યારે ફોન કરવો?
1930 ભારતની રાષ્ટ્રીય સાયબર છેતરપિંડી હેલ્પલાઈન છે. છેતરપિંડીથી ખાતામાંથી પૈસા જાય કે તરત ફોન કરો - બીજા દિવસે નહીં. શરૂઆતના થોડા કલાક જ એ સમય છે જ્યારે ટ્રાન્સફર રોકી શકાય છે. સાથે cybercrime.gov.in પર લેખિત ફરિયાદ પણ નોંધાવો; બંને જરૂરી છે.
આધાર કેવી રીતે લોક કરું?
myaadhaar.uidai.gov.in પર જાઓ, આધાર નંબર અને ઓટીપીથી સાઈન ઈન કરો, અને Lock/Unlock Biometrics પસંદ કરો. એનાથી ફિંગરપ્રિન્ટથી થતી પૈસાની છેતરપિંડી અટકે છે. ત્યાં જ VID પણ બનાવી લો જેથી આધાર નંબરની જગ્યાએ એ આપી શકો, અને masked આધાર ડાઉનલોડ કરી લો જ્યાં કોઈ નકલ માગે ત્યાં આપવા માટે.
Android ફોનમાં કયું એન્ટિવાયરસ નાખું?
મોટા ભાગના લોકો માટે કોઈ નહીં. Play Protect પહેલેથી અંદર છે, અને Android 16 માં Advanced Protection નું સ્વિચ કોઈ પણ બહારની એપ કરતાં વધારે કરે છે. એક વધારાની જોઈએ તો C-DAC ની M-Kavach 2 મફત છે, જાહેરાત વગરની અને તમારો ડેટા વેચતી નથી. મફત ક્લીનર અને બૂસ્ટર એપથી બચો - એ મોટા ભાગે જાહેરાત બતાવે છે અને ડેટા ભેગો કરે છે.
શું જાહેર વાઈ-ફાઈ પર બેંકિંગ સલામત છે?
ના. એરપોર્ટ, હોટેલ, કાફે કે સ્ટેશન પર તમારા ફોનનું હોટસ્પોટ વાપરો. જાહેર નેટવર્ક સાથે જોડાવું જ પડે, તો એના પર બેંકિંગ ન કરો, અને વાઈ-ફાઈના લોગિન પાના પર Google કે Facebook થી સાઈન ઈન ક્યારેય ન કરો - કોઈ સાચા નેટવર્કને એની જરૂર હોતી નથી.
મારા માતા-પિતાનો ફોન છેતરપિંડીથી કેવી રીતે બચાવું?
ત્રણ વસ્તુઓ મોટા ભાગનું કામ કરી દે છે: ઘરનો કોડ વર્ડ નક્કી કરો જેથી ગભરાયેલા કોલની ચકાસણી થઈ શકે; એમના ફોનમાં તમારા પેનલથી NextDNS લગાવો જેથી છેતરપિંડીની સાઈટ ખૂલતાં પહેલાં અટકે; અને આ સાઈટની ચેકલિસ્ટ એક વાર સાથે બેસીને પૂરી કરો. એમને સ્પષ્ટ કહો કે કંઈ ખોટું લાગે ત્યારે તમને ફોન કરવા બદલ એ ક્યારેય ઠપકો નહીં ખાય.
ડિજિટલ અરેસ્ટ શું છે?
એક છેતરપિંડી જેમાં વરદી પહેરેલા લોકો વીડિયો કોલ પર કહે છે કે તમારો આધાર, સિમ કે બેંક ખાતું કોઈ ગુના સાથે જોડાયેલું છે, અને નામ સાફ કરવા પૈસા મોકલો ત્યાં સુધી તમને કેમેરા સામે અને ચૂપ રાખે છે. ભારતીય કાયદામાં ડિજિટલ અરેસ્ટ જેવું કશું નથી. કોઈ અધિકારી વીડિયો કોલ પર ધરપકડ કરતો નથી કે કેસ પતાવવા પૈસા માગતો નથી. ફોન કાપો અને કોઈને કહો.