સામાન્ય છેતરપિંડી

આમાંની દરેક આજે ભારતમાં ચાલે છે. બધાની રીત એક જ છે: એ ઉતાવળ કરાવે છે, સરકારી કે બેંકના માણસ જેવા લાગે છે, અને કહે છે કે કોઈને કહેતા નહીં.

'ડિજિટલ અરેસ્ટ'ફોન પર ગભરાયેલો અવાજ પહેલાં પૈસા નખાવતી પાર્ટ-ટાઈમ નોકરી શેરબજારનાં ગ્રુપ અને નકલી ટ્રેડિંગ એપ એ મિત્ર જેને તમે ક્યારેય મળ્યા નથી તરત લોન આપતી એપ નકલી કસ્ટમર કેર નંબર 'તમારું KYC પૂરું થઈ ગયું' અને 'આજે રાત્રે વીજળી કપાઈ જશે'એ QR કોડ જે આપતો નથી, લે છે 'આ એપ નાખી લો જેથી હું મદદ કરી શકું'લોટરી, ઈનામ કે KBC નો ફોન જે ડિલિવરી પૂરી થઈ શકી નહીં

'ડિજિટલ અરેસ્ટ'

એ કેવું દેખાય છે

વરદી પહેરેલા લોકોનો વીડિયો કોલ, જે જોવામાં કોઈ પોલીસ સ્ટેશન જેવી જગ્યાએ બેઠા હોય. એ તમારા નામનું વોરંટ બતાવે છે અને કહે છે કે તમારો આધાર, તમારું સિમ કે તમારું બેંક ખાતું ડ્રગ્સ કે મની લોન્ડરિંગના કેસમાં જોડાયેલું છે. પછી કહે છે કે કેમેરા સામે જ રહો અને કોઈને કહેતા નહીં - ક્યારેક કેટલાય દિવસ સુધી - અને તમારું નામ 'સાફ' કરાવવા પૈસા મોકલો.

કેવી રીતે ઓળખવું

ભારતીય કાયદામાં 'ડિજિટલ અરેસ્ટ' જેવું કશું છે જ નહીં. કોઈ પોલીસ અધિકારી, કોઈ CBI, કોઈ ED કે કોઈ કસ્ટમ અધિકારી વીડિયો કોલ પર ધરપકડ કરતા નથી, અને એમાંથી કોઈ કેસ પતાવવા પૈસા માગતું નથી. સ્ક્રીન પર દેખાતી વરદી, ઓફિસ અને વોરંટ - એ બધું કમ્પ્યુટર પર બનાવી શકાય છે.

શું કરવું

કોલ કાપી નાખો. પછી તરત બીજા કોઈ એક માણસને કહો - એકલા અને ચૂપ રહેવું એ જ એમની આખી ચાલ છે. ફોન મૂકી દેવાથી કશું ખરાબ થતું નથી.

ફોન પર ગભરાયેલો અવાજ

એ કેવું દેખાય છે

તમારા દીકરા, દીકરી, માતા-પિતા કે મિત્રના અવાજમાં ફોન. કોઈ અકસ્માત થયો, ધરપકડ થઈ, હોસ્પિટલમાં દાખલ છે. એ રડે છે કે બૂમો પાડે છે. પૈસા અત્યારે જોઈએ, અને ઘરમાં બીજા કોઈને કહેતા નહીં.

કેવી રીતે ઓળખવું

સોશિયલ મીડિયાના કોઈ વીડિયોમાંથી થોડી સેકન્ડનો અવાજ એની નકલ બનાવવા પૂરતો છે. રડવાને કારણે નકલ ઓળખવી વધારે અઘરી બને છે - એટલે જ એ એવું કરે છે. સાચો સંકેત છે 'કોઈને કહેતા નહીં' - સાચી મુસીબતને પોતાના જ ઘરવાળાથી છુપાવવાની જરૂર ક્યારેય પડતી નથી.

શું કરવું

ફોન કાપીને એ જ માણસના પોતાના નંબર પર પાછો ફોન કરો. ઘરનો કોડ વર્ડ પૂછો. બીજા કોઈને ફોન કરો જેને ખબર હશે. સાચી મુસીબત બે મિનિટની તપાસ સહેલાઈથી સહન કરી લે છે.

પહેલાં પૈસા નખાવતી પાર્ટ-ટાઈમ નોકરી

એ કેવું દેખાય છે

WhatsApp કે Telegram પર સહેલા કામનો મેસેજ - હોટેલને રેટિંગ આપો, વીડિયો લાઈક કરો, પેજ ફોલો કરો. નાની રકમ તરત આવે છે, અને ખરેખર આવે છે. પછી તમને 'VIP' સેટમાં લઈ જવાય છે જ્યાં દરેક કામમાં પહેલાં પૈસા નાખવા પડે છે અને નફો વધારે દેખાય છે.

કેવી રીતે ઓળખવું

શરૂઆતના પૈસા સાચા હોય છે. એનાથી જ ભરોસો ખરીદાય છે. પછી છેલ્લા પગલે કોઈ કામ 'નિષ્ફળ' જાય છે - 'ખોટો ઓર્ડર', 'સિસ્ટમ એરર' - અને ફક્ત વધારે પૈસા નાખવાથી જ તમારું બેલેન્સ મળશે. પછી ફરી એક વાર. એ ક્યારેય પૂરું થતું નથી, કારણ કે બેલેન્સ ક્યારેય હતું જ નહીં.

શું કરવું

જે ક્ષણે પૈસા નાખવાની વાત આવે, ત્યાં જ અટકી જાઓ. દુનિયાની કોઈ સાચી નોકરી કામ કરવા માટે પૈસા માગતી નથી - ન થાપણ, ન રજિસ્ટ્રેશન ફી, ન પોતાની જ કમાણી કાઢવા માટે ટોપ-અપ.

શેરબજારનાં ગ્રુપ અને નકલી ટ્રેડિંગ એપ

એ કેવું દેખાય છે

તમને કોઈ WhatsApp કે Telegram ગ્રુપમાં ઉમેરી દેવાય છે જે ખુશ સભ્યોથી ભરેલું છે અને કોઈ 'સર' કે 'પ્રોફેસર' ટિપ્સ આપે છે. એક એપ નાખવાની છે જે સાચા બ્રોકર જેવી દેખાય છે. પાકું IPO એલોટમેન્ટ, અશક્ય નફો, અને બીજાના ફાયદાના સ્ક્રીનશોટ.

કેવી રીતે ઓળખવું

બાકીના સભ્યો સાચા નથી. એપ બ્રોકર નથી. સ્ક્રીન પર તમારું બેલેન્સ વધે છે અને શરૂઆતમાં નાની ઉપાડ પણ થઈ જાય છે - એ ફસાવવાનું બાઈટ છે, પુરાવો નહીં. પછી પૈસા કાઢવા માટે ટેક્સ, પછી ફી, પછી કોઈ compliance થાપણ માગવામાં આવે છે.

શું કરવું

ગ્રુપ છોડી દો. કોઈને એક રૂપિયો આપતાં પહેલાં એ બ્રોકરને SEBI ની વેબસાઈટ પર જુઓ. જે ખરેખર આ રીતે પૈસા કમાય છે, એને ગ્રુપના અજાણ્યાઓની જરૂર પડતી નથી.

એ મિત્ર જેને તમે ક્યારેય મળ્યા નથી

એ કેવું દેખાય છે

ખોટો નંબર, કોઈ ડેટિંગ એપ, કે Instagram પર કોઈ મળતાવડો અજાણ્યો. અઠવાડિયાં સુધી સાચી, હૂંફાળી વાતો અને પૈસાનો ઉલ્લેખ સુધ્ધાં નહીં. એ પોતાના કામ, પોતાના પરિવાર, પોતાના દિવસની વાતો કરે છે. ઘણું પછી એ રોકાણનો ઉલ્લેખ આવે છે જે એમના માટે આટલું સારું ચાલે છે.

કેવી રીતે ઓળખવું

આ ધીરજ જ એમની રણનીતિ છે. જ્યાં સુધી પૈસાની વાત આવે, ત્યાં સુધી એ માણસ મિત્ર લાગવા માંડે છે - અને એ તમને એ જ નકલી પ્લેટફોર્મ પર લઈ જાય છે જ્યાં ગ્રુપવાળા લઈ જાય છે. ત્રણ અઠવાડિયાંથી ઓનલાઈન ઓળખતું કોઈ તમને શ્રીમંત બનાવવાનું નથી.

શું કરવું

જેને ફક્ત ઓનલાઈન મળ્યા હો, એના મારફતે ક્યારેય પૈસા ન મોકલો અને રોકાણ ન કરો - વાતચીત ગમે તેટલી લાંબી ચાલી હોય તોય. કહ્યા વગર વીડિયો કોલ કરો - એમની પાસે હંમેશા કોઈ ને કોઈ બહાનું હશે.

તરત લોન આપતી એપ

એ કેવું દેખાય છે

કાગળ વગર પાંચ મિનિટમાં લોનની જાહેરાત. પૈસા આપતાં પહેલાં એપ તમારા સંપર્કો, ફોટા અને સ્ટોરેજ સુધી પહોંચ માગે છે.

કેવી રીતે ઓળખવું

એ જ પરવાનગી માગવી એ એમનો આખો ધંધો છે. વ્યાજ બહુ વધારે હોય છે અને ચૂકવવાની તારીખ કહેલી તારીખ કરતાં વહેલી આવે છે. એક દિવસના મોડા પર પણ એ તમારી ફોનબુકના બધા લોકોને મેસેજ કરે છે અને તમારા બગાડેલા ફોટા મોકલવાની ધમકી આપે છે.

શું કરવું

કોઈ લોન એપને તમારા સંપર્કો કે ફોટા ક્યારેય ન આપો. ઉધાર ફક્ત બેંક કે RBI માં નોંધાયેલી કંપની પાસેથી લો. જો ધમકીઓ શરૂ થઈ ગઈ હોય, તો વધારે પૈસા ન આપો - cybercrime.gov.in પર ફરિયાદ કરો અને મેસેજ પહોંચે એ પહેલાં તમારા ઘરવાળાને જાતે કહી દો.

નકલી કસ્ટમર કેર નંબર

એ કેવું દેખાય છે

કંઈક ગરબડ થાય છે - રિફંડ ન આવ્યું, બુકિંગમાં તકલીફ, ગેસ સિલિન્ડરની ફરિયાદ. તમે Google પર હેલ્પલાઈન નંબર શોધો છો અને સૌથી ઉપરવાળા પર ફોન કરી દો છો.

કેવી રીતે ઓળખવું

ઠગ પૈસા આપીને નકલી નંબર સર્ચમાં ઉપર મુકાવે છે, અને એમનાં કોલ સેન્ટર બિલકુલ સાચાં લાગે છે. થોડી જ વારમાં 'એજન્ટ' કહે છે કે રિફંડ 'પ્રોસેસ' કરવા સ્ક્રીન શેર વાળી એપ નાખો કે કોઈ કોડ કહો.

શું કરવું

કસ્ટમર કેરનો નંબર સર્ચ એન્જિનમાંથી ક્યારેય ન લો. કંપનીની પોતાની એપમાંથી, તમારા બિલમાંથી, કે કાર્ડની પાછળથી લો. અને કોઈ સાચા માણસને તમારી સ્ક્રીન જોવાની જરૂર ક્યારેય પડતી નથી.

'તમારું KYC પૂરું થઈ ગયું' અને 'આજે રાત્રે વીજળી કપાઈ જશે'

એ કેવું દેખાય છે

એસએમએસ કે WhatsApp પર મેસેજ કે તમારું KYC પૂરું થઈ ગયું છે, ખાતું બંધ થઈ જશે, કે આજે રાત્રે 9 વાગ્યે વીજળી કાપી નાખવામાં આવશે જો તમે તરત અપડેટ નહીં કરો. સાથે એક લિંક હોય છે, કે ફોન કરવા માટે કોઈ નંબર.

કેવી રીતે ઓળખવું

ઉતાવળ જ હુમલો છે. સાચી સૂચનાઓ કોઈ ખાનગી નંબર પરથી WhatsApp પર આવતી નથી, અને એ ત્રણ કલાકનો સમય આપતી નથી. જુઓ કે મોકલનાર કોણ છે - દસ આંકડાનો સામાન્ય મોબાઈલ નંબર ક્યારેય તમારી બેંક કે વીજ કંપની હોતો નથી.

શું કરવું

ન ક્લિક કરો, ન એ નંબર પર ફોન કરો. તમારી બેંકની પોતાની એપ ખોલો, કે વીજળીના બિલ પર લખેલા નંબર પર ફોન કરો. વાત સાચી હશે તો ત્યાં પણ દેખાશે.

એ QR કોડ જે આપતો નથી, લે છે

એ કેવું દેખાય છે

OLX કે Facebook Marketplace પર તમારી વસ્તુ ખરીદનાર, કે 'રિફંડ' આપનાર, તમને સ્કેન કરવા QR કોડ મોકલે છે કે અપ્રૂવ કરવાની request મોકલે છે. કહી શકે કે પેમેન્ટ નિષ્ફળ ગયું, ફરી કોશિશ કરો.

કેવી રીતે ઓળખવું

QR કોડ સ્કેન કરીને પિન નાખવાથી પૈસા હંમેશા બહાર જ જાય છે. પૈસા લેવા માટે સ્કેન જેવું કશું હોતું જ નથી. 'collect request' નું પણ એવું જ - અપ્રૂવ કરવાથી તમે એમને પૈસા આપી દો છો.

શું કરવું

પૈસા લેવા માટે તમે ફક્ત તમારું UPI ID કે ફોન નંબર આપો છો. કોઈ પૈસા આપવા માટે સ્કેન કરવાનું, અપ્રૂવ કરવાનું કે પિન નાખવાનું કહે, તો ત્યાં જ અટકી જાઓ.

લોટરી, ઈનામ કે KBC નો ફોન

એ કેવું દેખાય છે

તમે લકી ડ્રોમાં 25 લાખ જીતી ગયા છો, કે KBC ની લોટરી લાગી છે. પૈસા છોડાવવા પહેલાં થોડી પ્રોસેસિંગ ફી, GST કે કુરિયર ચાર્જ આપવો પડશે.

કેવી રીતે ઓળખવું

જે સ્પર્ધામાં તમે ક્યારેય ભાગ જ લીધો નથી, એ તમે જીતી શકતા નથી. જે ઈનામ માટે પહેલાં પૈસા આપવા પડે, એ ઈનામ છે જ નહીં.

શું કરવું

બ્લોક કરો અને ફરિયાદ કરો. જો એમની પાસે તમારું નામ અને સરનામું હોય, તો એનો ફક્ત એટલો અર્થ છે કે તમારી માહિતી ક્યાંક લીક થયેલી યાદીમાં હતી - એ બહુ સામાન્ય છે અને ભરોસો કરવાનું કારણ નથી.

જે ડિલિવરી પૂરી થઈ શકી નહીં

એ કેવું દેખાય છે

એસએમએસ કે WhatsApp પર મેસેજ કે તમારું પાર્સલ ડિલિવર થઈ શક્યું નહીં, સાથે ફરી સમય નક્કી કરવાની કે થોડી ફી ભરવાની લિંક. ક્યારેક 'કુરિયરવાળા' નો ફોન આવે છે જે ડિલિવરી કન્ફર્મ કરવા ઓટીપી માગે છે.

કેવી રીતે ઓળખવું

કોઈ કુરિયરને સામાન આપવા માટે તમારા ઓટીપીની જરૂર હોતી નથી. લિંક કોઈ સાચી વેબસાઈટની નકલ પર લઈ જાય છે, જે તમારા કાર્ડની માહિતી લેવા બનેલી છે.

શું કરવું

તમારો ઓર્ડર શોપિંગ એપની અંદર જઈને જુઓ. તમે કશું મંગાવ્યું જ ન હોય, તો મેસેજને સાવ અવગણો.

ઉપર જાઓ